کلمه عصمت در اصل لغت به معنای منع و بازداشتن است و به همین سبب به قلاده و طوق در گردن نیز اطلاق می گردد.^۱ اما در اصطلاح عبارت از ملکه عبارت ملکه روحی یا حالت خاصی در انسان است که به موجب آن وی از گناه و خطا بازداشته می شود. عصمت به معنای اخیر از ویژگیهای پیامبران است و به عقیده دانشمندان در امور زیر کاملاْ تحقق دارد:

۱. مصونیت از خطا در مقام گرفتن وحی

۲. مصونیت از خطا در مقام تبلیغ و رساندن پیامهای الهی

۳. مصونیت از خطا در مقام انجام وظایف و تکالیف شخصی و به عبارتی عصمت از معصیت.^۲   

به طور خلاصه سه مورد فوق را در دو زمینه می توان خلاصه نمود که عبارتند از: مصونیت از گناه و مصونیت از خطا و اشتباه.

بررسی ماهیت عصمت:

جهت شناخت دقیقتر ماهیت عصمت٬ توجه به مسایل زیر ضروری است:

۱. وجود صفت عصمت در پیانبران منافاتی با اراده و اختیار آنان ندارد. مقصود از معصوم بودن پیامبران آن نیست که آنان از جنبه های انسانی خارج گشته اند و فاقد قدرت برای انجام گناه و معصیت هستند٬ بلکه انبیا انگیزه ای جهت انجام معصیت در خود نمی بینند و یا بهتر است گفته شود که عوامل بازدارنده آنان از گناه و معصیت ( که همان ایمان و علم است ) عوامل نیرومندی است.

۲. عصمت در انبیا٬ فیضی الهی است که در اثر آن پیامبران چه در گرفتن وحی و ابلاغ آن به مردم و چه در انجام تکالیف و وظایف خود از هرگونه خطا و اشتباهی مصونیت پیدا می کنند. چنین فیضی برای موفقیت پیامبرن در انجام رسالت و تکالیفی که بر دوش دارند٬ امری ضروری است. اما وجود این صفت در پیامبران به معنای نفی تلاش آنان جهت حفظ ایمان و شخصیت الهی و انسانی آنان نمی باشد. بنابر آیات قرآن٬ پیامبران از طریق مواظبت بر عبادات٬ استقامت در مسیر دعوت و مبارزه شدید با هواهای نفسانی٬ در تقویت و تثبیت در وجود خود تلاش می کرده اند.

۱. فرهنگ جدید عربی ـ فارسی ٬ ص ۳۶۵

۲. تفسیر المیزان٬ج۲ ٬ ص۱۸۷