در مباحث قبل معجزه را پدیده ای تعریف نمودیم که دست کم از شرایط زیر برخوردار باشد:

۱. امری خارق العاده باشد.

۲. تعلیم و تعلمی و محصول مهارتهای اکتسابی نباشد.

۳. قابلیت تحدی داشته باشد و در مسیر مبارزه طلبی سالم و پیروز ظاهر گردد.  

اکنون با توجه به شرایط فوق باید گفت: قرآن کریم معجزه ای الهی به شما می رود که از سوی رسول خدا(ص) برای هدایت بشریت نازل شده است و در شناخت اعجاز آن همین بس که شرایط یک پدیده اعجازی می تواند در مورد آن و به شرح زیر مورد تحقیق و بررسی قرار گیرد.

۱. خارق العاده بودن قرآن

در بحث اعجاز قرآن این سوال مطرح است که آیا می توان قرآن را به عنوان پدیده ای خارق العاده قلمداد کرد؟ و در صورت مثبت بودن پاسخ٬ چه ویژگی هایی برای خارق العاده بودن آن دلالت دارد؟ در جواب باید گفت پدیده ای خارق العاده است که با ظهور آن٬ عرف و عادت طبیعی مردم در هم بشکند و اعجاب و شگفتی آنان را از هر جهت برانگیزد٬ نظیر عصای موسی که پس از تبدیل شدن به اژدها٬ مردم به ویژه مخالفان موسی(ع) را متعجب کرد و قرآن از آن به عنوان یک آیه و معجزه نام می برد. به همین ترتیب قرآن کریم نیز با نزول خود ( بین جماعتی که سخن شناس و شیفته کلام بلیغ بودند ) چه از نظر لفظ و عبارت  و چه از نظر معنا و محتوا اعجاب آنان را برانگیخت و موجب پیدایش قضاوتهایی گردید که مبین اعتراف به خارق العاده بودن آن است. قرآن از نظر ظاهر با سبک ویژه ای نازل گردید که تا آن زمان برای عربها ناشناخته بود. قرآن نه به عنوان شعر نازل گردید و نه در قالب نثر ساده و معمولی می گنجید. البته مخالفان پیامبر(ص) تلاش وسیعی به خرج دادند تا پیامبر(ص) را فردی شاعر و قرآن را به عنوان یک اثر شعری جلوه دهند٬ اما این تلاشها ثمری در بر نداشت٬ چرا که قرآن با هیچ کدام از قالبهای متداول شعری مطابقت نداشت. از سوی دیگر وجود سجع در عبارات قرآن٬ مسأله آهنگ پذیری ایات آن٬ تمایز این کتاب را با هر نثر دیگر نشان می داد که این تمایز را اعراب سخن شناس درک کرده و متحیر بودند که قرآن را با کدام یک از اقسام کلام منطبق سازد. حقیقتی که اعراب در نهایت به آن رسیدند٬ آن بود که قرآن نیز ویژگی منحصر به فردی دارد که برای کسی قابل تقلید نیست٬ چنان که در بحث تحدی با قرآن به این مطلب اشاره خواهد شد.

از نظر معنا و محتوای قرآن نیز باید گفت که این کتاب حقایق جدید و ارزنده ای در باب خداپرستی٬ فضایل اخلاقی٬ اسرار آفرینش٬ مبدأ و معاد٬ سرگذشت پیشینیان٬ آداب و سنن اجتماعی٬ احکام و عبادات و... برای بشریت به ارمغان آورد که به ویژه تا آن زمان برای مخاطبان خود تازگی داشت. حقایقی که مستمعان را مجذوب می ساخت و انقلاب و تحولی در آنان پدید می آورد٬ به طوری که عده زیادی پس از شنیدن آیاتی از آن مسلمان شدند و در صف پیروان رسول خدا(ص) در آمدند. بنابر آیات قرآن و نیز شواهد تاریخی پس از مدتی کفار گوش کردن به قرآن را تحریم نمودند و برای جلوگیری از قرائت آن پیامبر را زیر فشار قرار دادند. آنان در مورد رسول خدا(ص) و قرآن به چنان تبلیغاتی دست زدند که نشانگر ناچاری انان در مواجهه با موج جدیدی بود که در جامعه به راه افتاده بود. رسول خدا(ص) را با عناوینی چون شاعر٬ مجنون٬ ساحر٬ کاهن و فرد تعلیم گرفته٬ متهم ساختند تا از عظمت کار او و قرآن بکاهند٬ اما این اقدامات ثمری به بار نیاورد. برخی از همین نسبتها٬ خارق العاده بودن قرآن را در نظر همین مخالفان نشان می دهد. بنابر آیات ابتدای سوره مدثر٬ کافران قرآن را به سحر تعبیر کردند و سحر از پدیدههای خارق العاده است که توسط بشر ارائه می گردد٬ البته برخی از خصوصیات سحر از معجزه متفاوت است که در اینجا مورد بحث نیست. سحر و معجزه هر دو در خارق العاده بودن مشترک می باشند. البته تعبیر سحر در مورد قرآن نخستین بار از سوی کسی به زبان آورده شد که خود از سخن شناسان عرب٬ معروف به «ریحانه قریش» بود. وی که «ولید بن مغیره مخزومی» نام داشت٬ وقتی از سوی قوم خود زیر فشار قرار گرفت که باید سخنی بر ضد قرآن بر زبان جاری سازد و یا قضاوتی درباره آن به عمل آورد٬ ناچار پس از تفکر و ارزیابی بسیار رو به قوم خود نمود و گفت:« بهترین رای و سخن آن است که بگوییم گفتار او سحر است. مگر ندید میان مرد و خانواده و فرزندان و دوستان جدایی می اندازد؟»^۱ به این ترتیب او به خارق العاده بودن قرآن و نفوذ بی مانند آن که موجب ایمان برخی از مردم و جداشدن آنان از بستگان خود می شود اعتراف نمود.

۱. سوره مدثر٬ آیات ۱۱ تا ۲۵ و نیز تفسیر نمونه٬ ج۲۵ ص۲۲۰ تا ۲۳۱