آیات فراوانی در قرآن مجید٬ سیمای حضرت محمد و ماهیت رسالت او را به خوبی معرفی می کند. این آیات از نظر تعداد به اندازه ای است که بررسی آنها٬ بسیار طول می کشد. اما به طور خلاصه می توان از این آیات چنین دریافت کرد که:                

حضرت محمد(ص) پیامبری از سلسه فرستادگان الهی است که پیش از وی بین انسانها برانگیخته شده اند.^۱ به این ترتیب او انسانی از بین جامعه بشری^۲ـ منطقه عربستان ـ بود که با زبان قوم خود به تبیلغ دین الهی و هدایت مردم مشغول شد.^۳ قرآن کریم تفاوت رسول خدا(ص) را با سایر مردم در درجه نخست مخاطب وحی قرار گرفتن آن حضرت می داند.^۴ لذا علم و دانش رسول خدا (ص) نیز ماهیتی الهی داشت و فراتر از علوم تجربی و اکتسابی بود. تفاوت دیگر در مسأله اعجاز است که رسول خدا(ص) همانند دیگر پیامبران٬ با ارائه معجزاتی ـ از سوی خداوند ـ حقانیت خود را به اثبات رساند.^۵ در صدر این معجزات٬ کلام جاودن الهی یعنی قرآن کریم قرار دارد.^۶ علاه بر ارائه معجزه٬ از نظر قران عامل تعیین کننده دیگر در شخصیت رسول خدا (ص) و موفقیت آن حضرت در ایفای رسالتش٬ اخلاق بی نظیر و کریمه ان حضرت بود.^۷ قرآن مجید هدف از بعثت رسول خدا (ص) را مسائلی مانند دعوت مردم به توحید و خداپرستی٬ ^۸ تزکیه روحی و اخلاقی انسانها ^۹ و بر قراری قسط و عدالت اجتماعی^۱۰در جامعه و در یک کلام تکامل معنوی انسان در سیر الی الله می داند. از این رو پیامبر (ص) بین مردمی بر انگیخته شد که از دیر باز گرفتار شرک و بت پرستی بودند و از انحرافات و اختلافات شدید رنج می بردند٬ به طوری که جز زبان کینه توزی و دشمنی زبانی نمی شناختند.^۱۱ در سایه نهضت رسول خدا(ص)٬ شرک و بت پرستی جای خود را به توحید و خدا پرستی داد و به تدریج تفرقه جای خود را به وحدت و برادری داد.^۱۲ البته لازمه این دگرگونی در وضعیت اخلاقی و اجتماعی مردم٬ داشتن منطقی قوی و نیز صبر و استقامتی عجیب بود که رسول خدا(ص) با برخورداری از معجزه قرآن و اخلاق گرانمایه خود توانست بار سنگین رسالت را به مقصد برساند.^۱۳ وی نسبت به مردم جامعه بسیار رئوف و مهربان بود^۱۴ و در مسیر هدایت آنان به قدری تلاش نمود که بر اساس برخی آیات قرآن٬ نزدیک بود از شدت کار یا غصه هدایت مردم٬ جان خود را از دست بدهد.^۱۵ این امر در شرایطی بود که خداوند او را تنها مذکّر انسان دانسته و فقط ابلاغ پیامهای الهی را به عنوان مسؤولیت او اعلام فرموده بود.^۱۷ 

بنابر آیات دیگر از قرآن٬ محمد(ص) یتیمی^۱۸ درس نخوانده و مکتب ندیده بود^۱۹ که در سایه لطف و مراقبت الهی به نبوت و رسالت بر انگیخته شد. او مأموریت یافت تا دین و شریعتی را به بشریت عرضه دارد که قبل از وی پیامبران بزرگی از جمله نوح٬ ابراهیم٬ موسی و عیسی علیهم السلام مسؤول تبیلغ آن بودند.^۲۰  قرآن از این پیامبران به عنوان پیامبران اولوالعزم یاد می کند. در یک جا به رسول اکرم(ص) می فرماید:« تو نیز همانند رسولان اولولعزم صبر و استقامت پیشه کن.»^۲۱ از نظر قرآن ادیان الهی یکی است و پیامبران همگی برای تحقق توحید و خداشناسی بین مردم فعالیت داشته اند.^۲۲ به همین خاطر قرآن٬ تورات و انجیل را به عنوان کتاب آسمانی تصدیق کرده است.^۲۳ و متقابلا نشانه های پیامبری حضرت محمد(ص) را نیز در این کتاب ثبت شده و مکتوب اعلام می کند.^۲۴ بنابر آیاتی از قرآن٬ اهل کتاب یعنی مسیحیان و یهودیان عصر پیامبر(ص)٬ قبل از بعثت حضرت محمد(ص) با توجه به نشانه های موجود در کتاب آسمانی خود٬ ظهور آن حضرت را درک و پیش بینی می کردند و حتی در جناح بندی های اجتماعی خودی حسابهایی بر ظهور پیامبر(ص) باز نمودند.^۲۵ متأسفانه برخی از آنان پس از ظهور پیامبر اسلام(ص) به انکار حقیقت پرداختند و در صف مخالفان وارد شدند^۲۶ ٬ به طوری که جنگهای فراوانی نیز در زمان رسول خدا(ص) بین مسلمانان و یهودیان درگرفت.

همان طور که گذشت قرآن پیامبر اسلام(ص) را پیامبری از سلسه پیامبران ذکر کرده است^۲۷ ٬ اما وی آخرین پیامبری است که برای هدایت انسانها برانگیخته شده^۲۸ و دین وی یعنی اسلام کاملترین دینی ایست که برای بشریت عرضه شده است^۲۹ ٬ به گونه ای که در آخرت غیر از این دین٬ دین دیگری مورد پذیرش خداوند قرار نخواهد گرفت.^۳۰ قرآن به همین ترتیب امت اسلامی را به شرط برخورداری از نیروی ایمان٬ برترین امت دنیا و نسبت به جهانیان امتی شاهد و نمونه معرفی کرده است^۳۱ ٬ همان گونه که رسول خدا (ص) چه در عصر و زمان خود و چه نسبت به اعصار دیگر و به عنوان اسوه و مقتدای صالحان اعلام گردید.^۳۲ به بیان کاملتر٬ قرآن پیروی از سخنان و اموامر رسول خدا(ص) را برای مؤمنان٬ امری واجب و ضروری دانسته ^۳۳ و اطاعت از پیامبر را کنار اطاعت از خداوند مطرح کرده است.^۳۴ مخالفت با پیامبر(ص) نشانه انحراف و ضلالت تلقی می شود^۳۵ و موجب سقوط در آتش دوزخ خواهد بود.^۳۶ این مقام و اختیارات ما را به نتیجه ای جز عصمت و پاکی مطلق رسول خدا(ص) راهبری نمی سازد٬ چنان که در آیات دیگری نیز خداوند پاکـی و طهارت رسول خود و مبرا بـودن وی را از هـواهای نفسـانی گواهـی فرموده است.^۳۷

آخرین مطلب آنکه پیامبر اسلام همانند بسیاری از پیامبران معجزاتی داشتند که با انها توانست به اقناع مردم بپردازند و حقانیت خود را اثبات نماید٬ ولی عده ای از مخالفان با وجود ایات و بینات الهی تا به آخر در جبهه انکار باقی ماندند و از هیچ گونه توطئه ای ضد رسول خدا(ص) خودداری نکردند.^۳۸

در صدر معجزات پیامبر(ص) قرآن کریم قرار دارد که معجزه ای عقلی است و از نظر اصالت و اعتبار٬ پاینده و جاودانه است^۳۹ ٬ در صورتی که معجزات پیامبران گذشته حسی بوده و با وفات آورنده آن٬ اصل معجزه نیز از بین بشر رخت بربسته است. قرآن خود معجزات دیگری به رسول خدا(ص) نسبت می دهد که از جمله آن می توان از مسأله معراج پیامبر(ص) و نیز پیشگویی آن حضرت از حوادث آینده یاد کرد.^۴۰ طبعاْ این معجزات٬ در زندگانی رسول خدا(ص) مقطعی بوده است و همانند معجزات پیامبران گذشته تکرار نمی شود. اما رسول خدا(ص) به وسیله قرآن با عربها به تحدی پرداخت٬ یعنی آنان را دعوت کرد تا در صورت تردید در ماهیت قرآن٬ آنان نیز کتابی همانند آن بیاورند^۴۱ ٬ البته پس از اعجاز مخالفان و مشرکان و منکران از آوردن کتابی نظیر قرآن٬ اعجاز آنان بر همگان ثابت گردید.

۱. سوره آل عمران٬ آیه ۱۴۴                               ۲. سوره جمعه٬ آیه ۲

۳.سوره ابراهیم٬ آیه ۴                                      ۴. سوره کهف٬ آیه ۱۱۰

۵. سوره رعد٬ آیه ۳۸                                        ۶. سوره عنکبوت٬ آیه ۵۱

۷. سوره والقلم٬ آیه ۳                                       ۸. سوره احزاب٬ آیه ۴۵

۹. سوره جمعه٬ آیه ۲                                       ۱۰. سوره حدید٬ آیه ۲۵

۱۱. سوره آل عمران٬ آیه ۱۰۳ ـ نهج البلاغه٬ ص ۹۸ ٬ خطبه ۲۶

۱۲. سوره آل عمران٬ آیه ۳۰ ـ سوره حجرات٬ آیه ۱۰

۱۳. سوره انشراح٬ آیات ۲و۳                             ۱۴. سوره توبه٬ آیه ۱۲۸

۱۵. سوره شعراء٬ آیه ۳                                   ۱۶. سوره غاشیه٬ آیه ۲۱

۱۷. سوره آل عمران٬ آیه ۲۰                             ۱۸. سوره ضحی٬ آیه ۶

۱۹. سوره عنکبوت٬ آیه ۴۸                              ۲۰. سوره شوری٬ آیه ۱۳

۲۱. سوره احقاف٬ آیه ۳۵                                ۲۲. سوره انبیاء٬ آیه ۲۵

۲۳. سوره آل عمران٬ آیه ۳                               ۲۴. سوره اعراف٬ آیه ۱۵۷

۲۵. سوره بقره٬ آیه ۸۹                                    ۲۶. سوره مائده٬ آیه ۸۲ 

۲۷. سوره آل عمران٬ آیه ۱۴۴                            ۲۸. سوره احزاب٬ آیه ۴۰

۲۹. سوره مائده٬ آیه ۳                                   ۳۰. سوره آل عمران٬ آیه ۸۵

۳۱. سوره آل عمران٬ آیات ۱۱۰و ۱۳۹                  ۳۲. سوره بقره٬ آیه ۱۴۳ ـ احزاب٬ آیه ۲۱

۳۳. سوره احزاب٬ آیه ۳۶                                  ۳۴. سوره نساء٬ آیه ۵۹

۳۵. سوره احزاب٬ آیه ۳۶                                 ۳۶. سوره نساء٬ آیه ۱۴

۳۷. سوره نجم٬ آیه ۳ ـ سوره احزاب آیه ۳۳

۳۸. برای نمونه ای از توطئه ها٬ ر.ک: سوره بنی اسرائیل٬ آیات ۷۳ تا ۷۶

 ۳۹. الاتقان٬ سیوطی٬ ج۴. ص۳                       

۴۰. سوره بنی اسرائیل٬ آیه۱ ـ سوره تحریم٬ آیه ۲

۴۱. سوره بقره٬ آیه ۲۳ ـ سوره طور٬ آیه ۳۵ ـ سوره بنی اسرائیل٬ آیه ۸۸