اعجاز از نظر معنای لغوی به معنای به عجز آوردن است٬ اما در اصطلاح به این معناست که مدعی نبوت یا رسالت برای اثبات حقانیت خود دست به انجام کاری زند که خارق عادت بوده و دیگران از انجام ان عاجز باشند. در ضمن این کار با خواست و اراده الهی انجام می شده است و همان پیامبر نیز قبل از بعثت خود قادر به انجام ان نبوده است. تعبیر معجزه به طور مستقیم در قرآن وارد نشده است٬ بلکه کارهای خارق العاده پیامبران با تعابیر مانند« آیه‌» به معنای نشانه و علامت و « بینه» به معنای دلیل روشن و واضح نامیده شده است. متکلمان اسلامی از آن نظر که این علامتها٬ عجز و ناتوانی سایر افراد را اشکار می سازد٬ آنها را « معجزه » می نامند.^۱ دانشمندان تعریف های بسیاری از معجزه ارائه کرده اند که یکی از ان تعاریف به شرح زیر است:« معجزه امر خارق العاده ای است که تعلیم و تعلمی نباشد و با تحدی همراه باشد.»^۲

جهت آشنایی بیشتر با ماهیت معجزه و اختلاف آن با پدیده های خارق العاده دیگر نظیر سحر و کرامات٬ توضیحاتی ارائه می شود:

۱. تعبیر خارق العاده در تعبیر معجزه٬ به معنای شکننده عادت است و منظور از آن٬ ظهور پدیده ای است که با آن عرف و عادت طبیعی مردم در هم می شکند. برای مثال زنده شدن یک مرده یا تبدیل یک عصا به اژدها٬ از پدیده هایی نیست که با عرف و عادت معمولی سازگاری داشته یا حتی با قوانین فیریکی شناخته شده٬ قابل توجیه باشد.

۲. معجزه ارتباطی با تعلیم و تعلم ندارد٬ خلاف سحر که ماهیت تعلیم و تعلمی دارد و با مهارتهای اکتسابی ارتباط دارد. از این رو نخستین بار که معجزه ای به دست پیامبری ظاهر می گردد٬ خود نیز همانند دیگران غافلگیر و دچار شگفتی می شود. حضرت موسی(ع) پس از تبدیل عصایش به اژدها دچار وحشت گردید و پا به فرار گذاشت.^۳ در مورد رسول خدا(ص) نیز قرآن می فرماید:« تو امید و انتظاری نداشتی که کتابی( به عنوان معجزه) بر تو افکنده شود.»^۴

این قراین نشان می دهد که معجزه ماهیت تعلیم و تعلمی ندارد و خارج از محاسبه و پیش بینی پیامبر است.

۳. سومین ویژگی یک معجزه مقرون بودن آن با تحدی است. «تحدی» در لغت به معنای اعلام مسابقه و هماوردخواهی است٬ اما در اصطلاح یعنی پیامبر صاحب معجزه٬ با اطمینان کامل٬ منکران و مخالفان خود را با آوردن نظیری برای معجزه خود دعوت کند و زمینه را برای شرکت آنان در یک مسابقه و مبارزه فراهم سازد. بدیهی است که در چنین مقابله ای٬ این معجزه است که سر افراز خارج می شود٬ سحر یا کرامات اولیا گرچه پدیده هایی خارق العاده باشند٬ اما هرگز قابلیت تحدی را به معنایی که گفته شد٬ نخواهد داشت.^۵  

۱. مقدمه ای بر جاهن بینی اسلامی٬ استاد مطهری٬ ص۱۴۴

۲. الاتقان٬ سیوطی٬ج۲ ٬ نوع ۶۴

۳. سوره طه٬ آیات ۲۰و ۲۱

۴. سوره قصص٬ آیه ۸۶

۵. برخی از دانشمندان شرط دیگری را هم در تعریف معجزه افزوده اند و آن منطبق نبودن معجزه با ادعای پیامبری است٬ به این معنی که هر پیامبری هنگام بعثت باید نخست روشن سازد که چه کاری را به عنوان معجزه انجام دهد و سپس همان کار را به عنوان کار خارق العاده انجام دهد٬ نه آن که ادعای کار خارق العاده مشخصی را بکند و سپس کار خارق العاده دیگری از او سرزند.